Ocena pozycji sektora rolno-spożywczego w ujęciu regionalnym wymaga poddaniu analizie dwóch ogniw, które współtworzą sektor, tj. rolnictwo (w tym gospodarstwa), a także przemysł spożywczy (w tym podmioty w nim funkcjonujące). Zarówno rolnictwo, jak i przemysł spożywczy stanowią kluczową rolę w gospodarce krajowej, o czym świadczy ich udział w wartości dodanej brutto, czy liczba podmiotów funkcjonująca w tym sektorze (Budzyńska-Biernat, 2020). Wysoką pozycję sektora rolno-żywnościowego w województwie wielkopolskim oraz w Polsce determinują przede wszystkim takie czynniki jak: korzystne położenie geograficzne, sprzyjający klimat, czy też znaczny odsetek obszarów rolniczych. Jednak pomimo wielu pozytywnych przeobrażeń, jakie zachodzą w ostatnich latach w polskim rolnictwie i tak zauważalne są problemy. Najbardziej poprawy wymaga struktura gospodarstw na wsi. Średnia wielkość powierzchni gruntów rolnych w gospodarstwie rolnym w Polsce jest dość niska i wynosi 11,32 ha, a w województwie wielkopolskim 14,41 ha (GUS, 2022). W związku z tym można zgodzić się z opinią Kiełbasy (2015), że „niewielkie obszarowo gospodarstwa cechują się niższą konkurencyjnością i generują mniejsze przychody, a nieefektywna struktura sektora utrudnia wykorzystanie w pełni wszystkich jego możliwości”. Nie zmienia to jednak faktu, że cały sektor rolno-żywnościowy jest istotnym elementem w strukturze produkcji Polski, a kluczową rolę w produkcji krajowej zajmuje przetwórstwo spożywcze.
Znaczenie konkurencyjności w wymiarze regionalnym nasiliło się szczególnie w okresie członkostwa Polski w Unii Europejskiej, co znajduje swoje odbicie w badaniach naukowych (Wiza, 2020). Konkurencyjności sektora rolno-spożywczego jest szeroko opisywana w literaturze ekonomiczno-rolniczej, gdzie w szczególności wskazywane są aspekty konkurencyjności rolnictwa (Kopiński, Krasowicz, 2013, Nosecka i in., 2011). W literaturze przedmiotu brakuje badań w zakresie uwarunkowań konkurencyjności podmiotów w ujęciu regionalnym, co stanowi istotny problem w aspekcie prowadzonych analiz dotyczących regionalnego rozdrobnienia i zróżnicowania sektora rolno-spożywczego w Polsce (Kruk, 2010). Próby spojrzenia na uwarunkowania konkurencyjności nabierają szczególnego znaczenia w odniesieniu do obszarów problemowych, takich jak województwo wielkopolskie (Kopiński, Krasowicz, 2013). Województwo wielkopolskie jest rolniczym regionem wbrew niekorzystnym warunkom klimatycznym i glebowym. Choć w województwie wielkopolskim dominują gleby średniourodzajne o słabej jakości, to rolnictwo charakteryzuje się dużą różnorodnością. Województwo wielkopolskie zajmuje czołową pozycję w produkcji zbóż, ziemniaków oraz buraków cukrowych. Pomimo, że wielkopolskie rolnictwo odgrywa znaczącą rolę w przypadku produkcji roślinnej, to również słynie z produkcji zwierzęcej. Województwo wielkopolskie zajmuje pierwsze miejsce w produkcji trzody chlewnej oraz jaj kurzych w kraju. Wielkopolscy rolnicy należą do czołowych producentów bydła, drobiu oraz mleka (GUS, 2022).
Dynamiczny wzrost eksportu, poprawa salda obrotów i pozostałych analizowanych wskaźników zewnętrznej konkurencyjności przemysłu spożywczego wskazują na umacnianie się pozycji krajowych producentów na rynku międzynarodowym. Zjawisko to pozytywnie wpływało na kondycję ekonomiczną tego sektora i perspektywy jego rozwoju (Szczepaniak, 2014). Przemysł mleczarski jest jedną z ważniejszych branż przemysłu spożywczego w Polsce (Wiza, 2021). Po szesnastu latach członkostwa w UE polski przemysł mleczarski wyróżnia się na tle innych państw unijnych pod względem rozwoju popytu wewnętrznego na produkty mleczarskie (w roku 2018 spożycie mleka i przetworów w Polsce wyniosło 224 l w przeliczeniu na 1 mieszkańca, co skutkuje wzrostem na poziomie 12% w porównaniu do 2005 roku) (Szajner, 2019). Z punktu widzenia konkurencyjności międzynarodowej atutem polskiego rynku mleka jest relatywnie niska cena surowca, według danych GUS w roku 2019 średnia cena mleka w skupie wynosiła około 134 zł/hl, co stymuluje eksport mleka i jego przetworów (Śmigielska, 2019).
Konkurencyjność sektora mleczarskiego (a więc produkcji i przetwórstwa mleka) w województwie wielkopolskim na tle kraju była uwarunkowana bardziej dynamicznymi procesami koncentracji na poziomie wytwarzania surowca, tj. gospodarstw rolnych. Dowodzi temu m.in. wzrost (w latach 1998-2019) produkcji mleka w tym województwie o 60%, przy znacznie wolniejszych procesach w pozostałych regionach kraju na poziomie 15%. Jednocześnie zauważalny był wzrost mleczności krów w województwie wielkopolskim o 80% (w Polsce o 66%), przy spadku pogłowia krów o 12% (w Polsce o 31%) (GUS, 2020). Procesy koncentracji przebiegały w województwie wielkopolskim szybciej niż w kraju. Przede wszystkim gospodarstwa położone w województwie wielkopolskim cechowały się potencjałem produkcyjnym przewyższającym sytuację gospodarstw w Polsce, na który składała się m.in. wielkość areału gospodarstwa, posiadanego kapitału własnego, własnych użytków rolnych oraz poniesionych inwestycji (Wiza-Augustyniak, 2023, Wiza, 2022).
Ze względu na charakterystykę sektora mleczarskiego jego rozwój następuje głównie na obszarach o szczególnych warunkach rolniczych sprzyjających wytwarzaniu surowca. Decydujące są tu zasoby trwałych użytków zielonych, wykorzystywane do wytwarzania pasz objętościowych, kluczowych w utrzymaniu przeżuwaczy i tym samym produkcji mleka. Te czynniki decydują o rozwoju produkcji mleka i jego przetwórstwa w północno-wschodniej części Polski. Jednak produkcja i przetwórstwo mleka z powodzeniem rozwija się również na terenie województwa wielkopolskiego, a więc w regionie intensywnego rolnictwa, które cechuje się stosunkowo małą ilością użytków zielonych, jednak wysoką kulturą rolną na tle kraju. W województwie wielkopolskim krowy mleczne w dużej części utrzymywane są w systemie zamkniętym (oborowym), zaś ich żywienie opiera się przede wszystkim na kiszonkach z kukurydzy oraz sianokiszonkach (Kopiński, Krasowicz, 2013, Litwińczuk, Grodzki, 2014, Bórawski, Kowalska, 2017). Na tym obszarze ziemia rolnicza jest wykorzystywana głównie do intensywnej produkcji upraw polowych, m.in. roślin przemysłowych, np. buraków cukrowych na rzecz przemysłu cukrowniczego, rzepaku dla przemysłu olejarskiego. Stanowi to interesujące studium przypadku dla badania determinant konkurencyjności sektora, gdyż w wymiarze konkurencyjności sektorowej rozwój zaplecza surowcowego stanowi podstawę funkcjonowania i rozwoju przetwórstwa mleka (Wiza-Augustyniak, 2023).
Na konkurencyjność sektora mleczarskiego w województwie wielkopolskim miało wpływ także przetwórstwo mleka. O znaczeniu przetwórstwa mleka w województwie wielkopolskim świadczy m.in. liczba funkcjonujących podmiotów. Długoletnia tradycja ruchu spółdzielczego w Polsce kształtowała rozwój przemysłu mleczarskiego (Zuba, 2009). Według analiz przeprowadzonych przez Kaźmierczak i in., (2017) przetwórstwem mleka oraz produkcją sera w Polsce w 2017 roku zajmowało się 168 przedsiębiorstw, zatrudniających co najmniej 10 osób, gdzie około 2/3 z nich, tj. 105, stanowiły spółdzielnie mleczarskie. Było to około połowę mniej przedsiębiorstw oraz o około 70% mniej spółdzielni niż w 1990 roku, kiedy to wszystkie polskie przedsiębiorstwa mleczarskie były spółdzielcze. Spółdzielnie mleczarskie funkcjonują na terenie całej Polski, lecz w województwie wielkopolskim występuje ich najwięcej, tzn. 26 (tj. 16% wszystkich funkcjonujących w kraju w 2017 roku) (Zuba-Ciszewska, 2020). W roku 2019 województwo wielkopolskie było trzecim w kraju pod względem liczby przedsiębiorstw mleczarskich. W 2019 rynku w województwie wielkopolskim funkcjonowało około 35 przedsiębiorstw mleczarskich zajmujących się przetwórstwem mleka, z czego 15 to spółdzielnie mleczarskie (ryc. 2). Spółdzielnie mleczarskie w województwie wielkopolskim mają istotne znaczenie w kształtowaniu krajowych wyników sektora mleczarskiego. Udział spółdzielni mleczarskich w województwie wielkopolskim w wartości sprzedaży sektora mleczarskiego w Polsce w 2019 roku wyniósł 6,7% (Zuba-Ciszewska, 2020). Udział liczby zatrudnionych pracowników w spółdzielniach mleczarskich funkcjonujących na terenie województwa wielkopolskiego to około 8% zatrudnionych w polskim sektorze mleczarskim (Zuba-Ciszewska, 2020). Spółdzielnie mleczarskie w badanym województwie tworzyły prawie 6% wypracowanych przychodów ze sprzedaży krajowego sektora mleczarskiego (Zuba-Ciszewska, 2020). Największe wielkopolskie spółdzielnie mleczarskie, które dominują w przetwórstwie mleka zarówno w regionie Wielkopolski jak i kraju zlokalizowane są w powiatach województwa wielkopolskiego, w których występuje najsilniejsza koncentracja chowu krów na 100 ha użytków rolnych, do tych powiatów można zaklasyfikować m.in. powiat gostyński (44,7 krów/100 ha UR), powiat krotoszyński (38,3 krów/100 ha UR), kolski (29,7 krów/100 ha) oraz kościański (26,9 krów/100 ha) (ryc. 1). Funkcjonowanie przedsiębiorstw mleczarskich w bliskim otoczeniu gospodarstw specjalizujących się w utrzymywaniu krów mlecznych przyczynia się między innymi do skrócenia czasu transportu mleka pomiędzy gospodarstwem a przedsiębiorstwem, co skutkuje zagwarantowaniem wysokiej jakości surowca wykorzystywanym do produkcji produktów mleczarskich. Poza tym im lepszej jakości surowiec dostarczy rolnik do mleczarni tym wyższą cenę uzyskana za skup jednego litra mleka osiągając tym samym korzystniejszy wynik opłacalności produkcji (Parzonko, 2013).
Można zatem stwierdzić, że sektor mleczarski w województwie wielkopolskim cechuje się przewagą intensywnej produkcji mleka, co warunkowane było głównie relacjami cenowo – kosztowymi oraz niezwiązanymi bezpośrednio z produkcją mleka, kosztami prowadzenia gospodarstw mlecznych. W ujęciu dynamicznym współistnienie obu grup podmiotów – gospodarstw rolnych i mleczarni – w województwie wielkopolskim przy lepszej sytuacji wyjściowej (niż w kraju) dało podstawę bardziej dynamicznego rozwoju sektora mleczarskiego w tym województwie. W największym stopniu konkurencyjność sektora mleczarskiego w województwie wielkopolskim determinowana była przez dynamiczny rozwój gospodarstw rolnych specjalizujących się w produkcji mleka. Świadczą o tym, wyższe na tle kraju, uzyskane wartości technicznego uzbrojenia pracy, stopy inwestowania, produktywności ziemi, pracy i kapitału oraz poziomu intensywności produkcji mleka (najwyższa przeciętna wielkość stada oraz wydajność mleczna krów) (Wiza-Augustyniak, 2023, Wiza, 2022).
Autor: dr inż. Paulina Wiza-Augustyniak
Literatura:
- Bórawski P., Kowalska M. 2017. Zmiany w produkcji i konsumpcji mleka i produktów mleczarskich w Polsce na tle UE. Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Problemy Rolnictwa Światowego tom 17 (XXXII), zeszyt 3: 17–28.
- Budzyńska-Biernat A. (2020). Zarządzanie międzynarodową konkurencyjnością przedsiębiorstw na przykładzie sektora rolno-spożywczego z Wielkopolski. Wydawnictwo Instytutu Naukowo-Wydawniczego „Spatium”. Radom.
- EMIS, 2019: https://www.emis.com/pl (dostęp: 30. 04.2020).
- Kaźmierczak M., Sznajder M., Sznajder E. (2017). Polski sektor mleczarski 2017. Horyzont Mateusz Sznajder. Przeźmierowo.
- Kiełbasa M. (2015). Przyszłość sektora rolno-spożywczego w Polsce w odniesieniu do stanu obecnego, Progress in Economic Sciences nr 2.
- Kopiński J., Krasowicz S. 2013. Przyrodnicze i organizacyjno-ekonomiczne uwarunkowania konkurencyjności rolnictwa Lubelszczyzny. Studia Ekonomiczne i Regionalne, t. VI, nr 3: 69-82.
- Kruk H. 2010. Przyrodnicza konkurencyjność regionów. Wydawnictwo Dom Organizatora, Toruń.
- Litwińczuk Z., Grodzik H. 2014. Stan hodowli i chowu bydła w Polsce oraz czynniki warunkujące rozwój tego sektora,. Przegląd Hodowlany, 6: 1-5.
- Nosecka B., Pawlak K., Poczta W. 2011. Wybrane aspekty konkurencyjności rolnictwa. IERiGŻ-PIB, Warszawa.
- Parzonko A. 2013. Globalne i lokalne uwarunkowania rozwoju produkcji mleka. Rozprawy Naukowe i Monografie. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, nr 426: 1-216.
- PSR – Powszechny Spis Rolny 2010 GUS.
- Rocznik Statystyczny Rolnictwa. (1999-2023). Wydawnictwo GUS, Warszawa (1998-2023).
- Szajner P. 2019. Rynek mleka. Stan i perspektywy X/2019. Analizy rynkowe IERiGŻ-PIB, nr 57: 1-48.
- Szczepaniak I. 2014. Konkurencyjność polskiego przemysłu spożywczego na rynku transakcji i międzynarodowych – wybrane elementy. SERiA, tom XVI, zeszyt 4: 281-287.
- Śmigielska D. 2019. Rynek mleka XII/2019. Polska Federacja Hodowców Bydła i Producentów Mleka, Warszawa.
- Wiza, P. L. (2020). Znaczenie konkurencyjności produkcji mleka w ujęciu regionalnym na przykładzie wielkopolskich gospodarstw specjalizujących się w produkcji mleka. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, nr 52, 197-217.
- Wiza, P. L. (2021). Rynek mleka w województwie wielkopolskim w latach 2004-2020. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, nr 57, 69-90. DOI: https://doi.org/10.14746/rrpr.2021.57.06
- Wiza, P. L. (2022). Determinants of competitivenes of dairy enterprises on the example of the Wielkopolska region. Annals of the Polish Association Agricultural and Agribusiness Economists, Vol. 24, No. 1, 300-321. DOI: 10.5604/01.3001.0015.7118.
- Wiza-Augustyniak P. L. (2023). Sektor mleczarski w województwie wielkopolskim – analiza konkurencyjności na tle kraju. Rozprawa doktorska. Wyd. Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.
- Zuba, M. (2009). Spółdzielnie mleczarskie trwałą formą agrobiznesu. Zeszyty Naukowe WSEI w Lublinie, seria Ekonomia, nr 1, 167-175.
Zuba-Ciszewska, M. (2020). Rola spółdzielni w zapewnieniu dostępności żywności w Polsce− na przykładzie produktów mleczarskich. Wieś i Rolnictwo, 1 (186), 93-119.
