Ostatnie 30 lat to okres dynamicznego rozwoju sektora organizacji pozarządowych w Polsce. Coraz częściej NGO przejmują od instytucji państwowych realizację zadań publicznych, a także są w stanie w istotny sposób wpływać na całe polskie społeczeństwo rozwiązując problemy w obszarze edukacji, ochrony środowiska czy kultury. Organizacje pozarządowe są także istotnym pracodawcą według badania GUS z 2020 roku oferując około 180 tys. miejsc pracy.
Mimo dynamicznego rozwoju charakteryzującego się rosnącą liczbą organizacji oraz ich stopniową profesjonalizacją, wiele organizacji wciąż boryka się z licznymi problemami. Jedno z głównych wyzwań dotyczy zapewnienia stabilności finansowej. Aby skutecznie realizować swoje cele, NGO muszą być w stanie pokryć koszty prowadzonej działalności. Mimo poprawy w ostatnich latach, kultura filantropii w Polsce wciąż jest na niskim poziomie i w przeciwieństwie krajów o najwyższym poziomie rozwoju (takich jak Stany Zjednoczone), opiera się głównie na wsparciu okazjonalnym. Polskie organizacje pozarządowe w dużej mierze uzależnione się od wsparcia ze środków publicznych, co ogranicza ich stabilność i niezależność.
W ostatnich latach, między innymi między Programowi Rozwoju Organizacji Obywatelskich Narodowego Instytutu Wolności, rośnie świadomość dotycząca kapitałów żelaznych jako alternatywnej formy finansowania, mającej tę przewagę, że wspiera ona długoterminowy rozwój organizacji, a także jej niezależność.
Czym są kapitały żelazne
Kapitały żelazne, znane również pod nazwą funduszy wieczystych, to środki, które organizacja gromadzi po to by je inwestować i finansować bieżącą działalność statutową w oparciu o zyski z inwestycji. Podstawowe założenia dotyczące kapitału żelaznego to jego nienaruszalność oraz stałe pomnażania. Nienaruszalność oznacza, że kapitał główny nie może być wydawany, a wypłacane środki pochodzą jedynie z osiąganych zysków z inwestycji. Stałe pomnażanie oznacza, że wartość kapitału głównego powinna być nie tylko zachowana, ale regularnie zwiększana, między innymi poprzez przekazywanie na ten cel części zysków lub środków pozyskiwanych z innych źródeł. Kapitał żelazny to mechanizm ułatwiający NGO działanie w sposób niezależny i stabilny. Posiadając zagwarantowany dopływ środków finansowych w dłuższym horyzoncie czasowym, organizacja nie musi skupiać się na pozyskiwaniu zewnętrznych środków, takich jak granty, darowizny, czy dotacje publiczne.
Korzyści związane z posiadaniem kapitałów żelaznych
Jak wspomniano wcześniej, jeden z głównych problemów organizacji pozarządowych w Polsce jest trudność w zapewnieniu stabilności finansowej związana z brakiem przewidywalnych źródeł finansowania. Kapitał żelazny stanowi odpowiedź na to wyzwanie i znacząco ułatwia długoterminowe planowanie działań. Organizacja dysponująca odpowiednio zbudowanym funduszem wieczystym, jest znacznie bardziej odporna na zmiany zachodzące w otoczeniu gospodarczym czy politycznym. Jest to szczególnie istotne w sytuacjach kryzysowych jak chociażby te związane z pandemią COVID-10 czy wybuchem wojny na Ukrainie, które w istotny sposób wpłynęły to działalność wszystkich sektorów gospodarki, a także profil dostępnych konkursów dotacyjnych.
Dzięki większej niezależności finansowej, organizacje zyskują większą autonomię w realizacji swoich działań statutowych. Pozwala to skupić się na misji organizacji i uniknąć konieczności dostosowywania swoich projektów do wymogów narzuconych przez grantodawców. W ten sposób NGO mogą jeszcze lepiej odpowiadać na rzeczywiste potrzeby społeczne.
Wyzwania związane z tworzeniem kapitału żelaznego
Proces budowy funduszu wieczystego zwykle wymaga dużego zaangażowania ze strony organizacji, zwłaszcza na etapie pozyskania środków na kapitał początkowy. Ograniczona kultura filantropii w Polsce sprawia, że pozyskanie środków może wymagać wiele pracy. Nieznajomość tematyki funduszy wieczystych oraz wciąż niski poziom kapitału społecznego w kraju sprawia, że w warunkach polskich darczyńcy często preferują finansowanie bieżących projektów, których efekty widzą natychmiastowo, zamiast wspierania długoterminowych inwestycji.
Kolejnym wyzwaniem jest budowanie i utrzymanie zaufania darczyńców, co wymaga nakładów pracy związanych z utrzymaniem regularnej i efektywnej komunikacji dotyczącej podejmowanych działań, a także zapewnieniem odpowiednich ram prawnych i fiskalnych w organizacji. Wyzwaniem może również okazać się odpowiednie zarządzanie kapitałem. Nie wszystkie organizacje posiadają wiedzę na temat rynków finansowych, a wiedza ta jest niezbędna by podejmować optymalne decyzje inwestycyjne pozwalające generować stabilne zyski, przy jednoczesnym minimalizowaniu ryzyka utraty kapitału. To wymaga nie tylko odpowiednich kompetencji w zarządzaniu finansami, ale również transparentności i odpowiedzialności, aby budować zaufanie wśród darczyńców i społeczności, a także przekonać ich o korzyściach wynikających z budowania funduszu.
Przykłady sukcesów w budowaniu kapitałów żelaznych
Fundusze wieczyste to wciąż mało znany temat w polskim sektorze organizacji obywatelskich, jednak stopniowo coraz więcej NGO dostrzega ich potencjał oraz rozpoczyna prace nad stworzeniem własnego kapitału żelaznego. Wśród najbardziej znanych przykładów można wymienić Fundację im. Stefana Batorego, Fundację Dajemy Dzieciom Siłę czy Fundację Moje Państwo. Szereg innych podmiotów zaczął również przygotowanie do budowania kapitałów żelaznych dzięki wsparciu otrzymanemu od Narodowego Instytutu Wolności.
Bardzo ciekawy model działania przedstawia Fundacja Fundusz Lokalny Ziemi Biłgorajskiej, która nie tylko prowadzi swój Fundusz Statutowy gromadzący środki przekazywane przez darczyńców na wsparcie działalności statutową, ale również szereg innych funduszy wydzielonych takich jak Fundusz Zdrowia, Fundusz Ekologiczny czy Fundusz Kobiet. Każdy z nich ma na celu wsparcie działań o określonej tematyce, a dzięki czemu darczyńcy mają większą kontrolę nad tym na jakie cele przeznaczane są zyski ze wpłacanych przez nich środków. Dzięki wsparciu FFLZB model ten pozwala na utworzenie kapitału żelaznego również przez mniej doświadczone organizacje oraz grupy nieformalne.
Podsumowanie
Podsumowując, kapitał żelazny to narzędzie, które znacząco ułatwia trwały i zrównoważony rozwój organizacji pozarządowych w Polsce. Pomaga on zwiększyć stabilność finansową i zmniejszyć zależność od krótkotrwałych źródeł finansowania, dzięki czemu NGO mogą w sposób bardziej autonomiczny realizować swoją misję. Kluczowe w procesie budowania funduszu wieczystego są zapewnienie odpowiednich kompetencji w procesie pozyskiwania środków oraz zarządzania finansami, a także transparentność i utrzymywanie zaufania wśród darczyńców i społeczności wokół kapitału.
Chociaż utworzenie kapitału żelaznego wiąże się z pewnymi wyzwaniami, to jest to wysiłek, który może w sposób istotny wzmocnić rozwój organizacji oraz jej zdolność do długofalowego działania na rzecz społeczeństwa.
Autor: AZ
