Wstęp
Ludzie na każdym etapie życia i w każdej sytuacji życiowej, zawodowej, społecznej, potrzebują wzorów zachowania (norm postępowania) i postaw życiowych (wzorów osobowych, etosów), które są dla innych źródłem inspiracji i wzorem do naśladowania.
W życiu natykamy się na kolejnych etapach życia na ludzi, którzy są lub potencjalnie mogliby być wzorcami osobowymi (rodzice, nauczyciele, wychowawcy, liderzy grup rówieśniczych, przełożeni w pracy, duszpasterze). Z uwagi na to, że na danym etapie życia i w danej sytuacji życiowej pełnimy określone role społeczne, kultura – zarówno historycznie jak i współcześnie – obejmująca ogół praktyk społecznych, w tym praktyk religijnych, grupowych, kultywowania sztuki (literatura, sztuki plastyczne) dąży do tworzenia uogólnionych wzorów osobowych – typów idealnych (etosów) dla wypełniania danej roli. Współcześnie coraz większą rolę odgrywają popkultura, media społecznościowe, celebryci.
Korporacje akademickie na świecie i w Polsce
Od przeszło dwustu lat w kręgu kultury akademickiej Europy środkowej funkcjonują korporacje akademickie – mało wciąż znany, potencjalnie bardzo wartościowy czynnik wzmacniający kształtowanie studenckich – i szerzej: akademickich – wzorów zachowania i wzorów osobowych (postaw).
Polscy studenci zapoznawali się z ideą korporacyjną podczas studiów na uczelniach państw zaborczych (Berlin, Wrocław, Dorpat, Ryga, Wiedeń, Petersburg i inne). W 1828 roku w Dorpacie (dzisiejsze Tartu w Estonii) założony został Konwent Polonia – najstarsza do dziś istniejąca polska korporacja akademicka.
Zmiany ustrojowe po 1989 roku umożliwiły wznowienie działalności. Ze wsparciem ostatnich przedwojennych członków i bazując na zapale nowych pokoleń studentów, od lat dziewięćdziesiątych wznawiają działalność niektóre korporacje. Podejmowane są też próby tworzenia nowych organizacji. Wzorce normatywne i osobowe wypracowywane w przeszło dwustuletniej tradycji są przekazywane nowym pokoleniom polskich studentów.
Kreowanie wzorów zachowania we współczesnych polskich korporacjach akademickich
Długie trwanie idei korporacyjnej doprowadziło do wypracowania wielu modeli ustrojowych, wychowawczych, ideowych. Nie pretendując w niniejszym szkicu do wyczerpania problematyki, warto wskazać na kilka pól działalności, na których szczególnie uwidacznia się normatywny (wzory postępowania) i kształtujący osobowości (wzory osobowe) charakter działalności.
(a) Kwatery naukowe: korporacje organizują regularną działalność samokształceniową. Trzy formy tej działalności to: (i) zapraszanie ekspertów z danej dziedziny (wiedzy, sztuki, kultury) na prelekcje z dyskusją; (ii) przygotowywanie prelekcji przez samych członków, którzy nierzadko sami już są utytułowanymi naukowcami, ludźmi kultury, sztuki, biznesu. Spotkania z nimi są, mówiąc językiem spoza sfery korporacyjnej, mentoringiem międzypokoleniowym; (iii) organizowanie specjalistycznych warsztatów, najczęściej w obrębie tak zwanych soft skills. Korporacje stają się atrakcyjną alternatywą względem kół naukowych i organizacji studenckich wspierających projektowanie ścieżek rozwoju zawodowego.
(b) Kultywacja tradycyjnych knajp piwnych i śpiew: Umiejętność zaintonowania pieśni zarówno podniosłych (pieśni patriotyczne, wojskowe) jak i rubasznych (pieśni burszowskie) czy poprowadzenia całej uroczystości wyrabia kompetencje społeczne członków i jest elementem wymaganym w procesie wychowawczym.
(c) Szermierka i postępowania honorowe: Szermierka i kodeksy honorowe są środkiem do wyrabiania tężyzny fizycznej i charakteru. Ideą wiążącą różne nurty korporacyjne jest przekonanie, że godność (cześć, dobre imię, honor) akademika są ważną, wymagającą szczególnej kultywacji cnotą. Kultywacja przybiera dwie postaci, obie równie ważne: (i) korporant musi dbać o własną reputację, a także stawać w obronie dobrego imienia bliskich mu ludzi i wyznawanych przez nich wartości; (ii) równocześnie korporant musi być świadomy odpowiedzialności za własne zachowanie, w szczególności poprzez przyjęcie konsekwencji zachowania niewłaściwego, naruszenia dóbr osobistych innych ludzi, obrażania ludzi lub wartości przez nich wyznawanych. Oba aspekty łączą się w normatywnej ramie jaką są kodeksy honorowe. Szermierka, historycznie służąca do orężnego zadośćuczynienia (pojedynek na broń białą), współcześnie wciąż bywa powiązana z postępowaniami honorowymi (tzw. menzura), jest jednak przede wszystkim elementem wyrabiania tężyzny fizycznej i charakteru młodych mężczyzn.
(d) Aktywność patriotyczna: Korporacje angażują się w działalność proobywatelską i propaństwową, starając się znaleźć balans między zaangażowaniem społecznym a unikaniem powiązań z organizacjami politycznymi.
(e) Aktywność duszpasterska: Władze korporacji mogą przyjąć podejście konfesyjne lub neutralności religijnej: (i) w modelu konfesyjnym wartości korporacyjne i, w efekcie, model wychowawczy, zostają wpisane w społeczną naukę Kościoła Katolickiego; (ii) w modelu neutralności religijnej kwestie teologiczne są wyłączone z pola statutowej działalności korporacji, a dyskusje światopoglądowe toczone są albo indywidualnie, albo w formule opisowej (religioznawczej).
(g) Kontakty krajowe i międzynarodowe: Współpraca międzykorporacyjna odbywa się zarówno na poziomie krajowym jak i międzynarodowym w zależności od uwarunkowań historycznych i aktualnych celów rozwojowych. Naturalnymi partnerami dla korporacji polskich są korporacje niemieckie, łotewskie i estońskie. W przypadku korporacji łotewskich i estońskich warto podkreślić fakt prężnego działania w tych krajach korporacji żeńskich. Kontakty tworzą sieć inicjatyw, wizyt i umów o współpracę (tzw. umowy kartelowe).
Wskazane wyżej, przykładowo i niewyczerpująco, pola działalności korporacyjnej wiążą się z tworzeniem ram normatywnych – regulaminów, funkcji, umów. Są to gotowe wzorce, umożliwiające studentom wdrażanie się w pracę społeczną w oparciu o sprawdzone, wciąż udoskonalane schematy.
W poszukiwaniu wzoru postaw polskiego studenta-korporanta
W poszukiwaniu wzoru osobowego polskiego studenta-korporanta, przyjmuję za punkt odniesienia wzorzec demokraty zaproponowany przez Marię Ossowską. Ustrój demokratyczny według Ossowskiej cechuje się brakiem podziału na uciskających i uciskanych, obecnością swobody rozwoju dla wszystkich obywateli oraz brakiem podziału na klasy czy kategorie. Przywołana autorka konstruuje typ idealnego demokraty, wyodrębniając cechy charakterystyczne, które powinny wyróżniać taką osobę.
Spróbujmy zestawić ideał demokraty Ossowskiej z ideałem korporanta opartego na zapisach ideowych i praktyce Korporacji Akademickiej Chrobria w Poznaniu. Elementami wzoru osobowego Chrobraka wspólnymi z elementami wzoru demokraty według Ossowskiej są: aspiracje perfekcjonistyczne, otwartość umysłu, dyscyplina wewnętrzna, aktywność, odwaga cywilna, uczciwość intelektualna, krytycyzm, odpowiedzialność za słowa i czyny, uspołecznienie, służba społeczna, umiejętność współdziałania, szanowanie indywidualizmu, rycerskość, wrażliwość estetyczna, oraz poczucie humoru.
W oryginalnym wzorze demokraty Ossowskiej nie znajdujemy jednego elementu, który jest kluczowy dla Chrobraka: patriotyzmu. Patriotyzm w kontekście korporacji definiuje się jako pracę dla Polski, dbanie o dobro Narodu i Państwa oraz obronę polskiego dziedzictwa historyczno-kulturowego. W tekstach ideowych Chrobrii brak co prawda bezpośredniego odniesienia do wskazanej przez Ossowską cnoty tolerancji, ale kultywowanie tej cnoty jest konieczne w społeczeństwie zróżnicowanym światopoglądowo, w jakim działa Chrobria. Pomiędzy sekciarskim zaślepieniem a postmodernistycznym, ironicznym nihilizmem aksjologicznym obowiązkiem Chrobraka jest wybór drogi środka – szczerości w głoszeniu przekonań własnych i tolerancji dla przekonań innych.
Wzór osobowy Chrobraka jest wzorcem do prowadzenia pracy ideowo-wychowawczej i odzwierciedla wartości i aspiracje współczesnego polskiego studenta-korporanta.
Siła i słabości modelu wychowawczego polskich korporacji akademickich – próba bilansu
Współczesny student potrzebuje adekwatnych wzorców zachowania i postaw, a polskie korporacje akademickie, istniejące od dwóch wieków, wypracowały je, opierając się na pracy u podstaw i adaptacji do zmieniających się realiów. Wzór osobowy studenta-korporanta, jak ukazuje analiza ideowości Korporacji Akademickiej Chrobria, zbliża się do ideału demokraty Marii Ossowskiej, lecz jest jednocześnie uzupełniony o tradycję patriotyczną.
Bilans jest pozytywny: korporacje poszerzają pulę wzorców zachowania dla młodych ludzi. Model ten równocześnie ewoluuje, co wynika z konieczności dostosowywania się do zmian kulturowych. Dawne dyskusje o podziale korporacji na męskie i żeńskie czy o relacjach z władzami uczelni są wciąż aktualne.
Przechodząc do konkluzji, współczesne korporacje, choć o słabszej pozycji niż przedwojenne, pełnią rolę depozytariuszy starej i twórców nowej tradycji. Warto tu zadać pytanie czy nowe pokolenia korporantów mają prawo zmieniać przekazaną tradycję. Nie jest to pytanie oryginalne. To lub podobne pytanie stawiamy sobie na etapie dojrzewania i wkraczania w dorosłość w kontekście kontynuowania bądź zmieniania wzorców normatywnych przekazanych nam przez rodziców. Intuicyjnie czujemy, że właściwą ścieżką rozwoju osobistego, nabierania głębi psychologicznej i stawania się pełnowartościowym członkiem rozmaitych wspólnot jest szacunek dla wzorów rodzicielskich i równoczesne krytyczne, samodzielne ich przepracowanie w kontekście zarówno indywidulanym (własnych doświadczeń i aspiracji życiowych) jak i kolektywnych (zmian kulturowych, politycznych, gospodarczych i innych). Współcześni polscy studenci powinni podchodzić do wzorców normatywnych i osobowych wypracowanych w tradycji wychowania korporacyjnego analogicznie do tego jak powinni podchodzić do wzorców normatywnych i osobowych przekazywanych im przez rodziców: z szacunkiem, samodzielnie i krytycznie.
Autor: prof. SWPS dr hab. Maurycy Zajęcki
