Duże miasta, a szczególnie te będące regionalnymi centrami gospodarczymi, borykają się z poważnymi wyzwaniami środowiskowymi, takimi jak zużycie energii, gospodarka odpadami i zanieczyszczenie powietrza. Transport stanowi istotny obszar tych wyzwań. Według Europejskiej Agencji Środowiska, w 2020 roku około 25% emisji CO2 w Unii Europejskiej (UE) pochodziło z sektora transportu, z czego ponad 70% generował transport drogowy. Również w Polsce, biorąc pod uwagę miasta ogółem, transport odpowiedzialny jest za około 25% emisji gazów cieplarnianych i ponad 33% zużycia energii elektrycznej, a wraz ze wzrostem wielkości miasta (kwantyfikowanej liczbą ludności) udział ten rośnie (Rackiewicz i in. 2017). Transport jest także jedynym sektorem, w którym emisje gazów cieplarnianych wzrosły w ciągu ostatnich trzech dekad (o blisko jedną trzecią w UE).
Niskoemisyjny transport publiczny stanowi kluczowy element transformacji w kierunku inteligentnych i ekologicznych metropolii. W Polsce, gdzie zanieczyszczenie powietrza jest jednym z najwyższych w Europie, rozwój ekologicznych rozwiązań w transporcie jest koniecznością. O wadze problemu świadczy też fakt, że aż 39 polskich miast znalazło się w gronie 100 miast najbardziej zanieczyszczonych w UE według Europejskiej Agencji Środowiska (2021). Samorządy lokalne odgrywają w tym procesie istotną rolę, realizując inwestycje współfinansowane z funduszy UE, które wspierają modernizację infrastruktury miejskiej i promują zrównoważony rozwój. Takie działania nie tylko poprawiają jakość życia, ale także zwiększają konkurencyjność miast i ich zdolność do adaptacji wobec wyzwań gospodarki niskoemisyjnej.
W latach 2014-2020, w ramach wdrażania programów operacyjnych współfinansowanych z funduszy europejskich, w skali całej Polski zrealizowanych zostało przez samorządy i jednostki im podległe w sumie 778 projektów ukierunkowanych na szeroko rozumiany rozwój zielonego transportu, o całkowitej wartości 33,8 mld zł. Stanowiły one nieco ponad 9,2% ogólnej liczby projektów w Polsce w zakresie rozwoju gospodarki niskoemisyjnej, ale w ujęciu wartościowym aż 47,6%. Największym beneficjentem środków unijnych w zakresie rozwoju zielonego transportu publicznego są przede wszystkim miasta na prawach powiatu i gminy miejskie. Podmioty te i jednostki im podległe zrealizowały bowiem w omawianym okresie blisko 54% ogólnej liczby i ponad 91% ogólnej wartości inwestycji niskoemisyjnych w ramach transportu publicznego. Badane miasta (na prawach powiatu oraz gminy miejskie) i jednostki im podległe mogły pozyskiwać dotacje UE na badany cel w ramach trzech obszarów, tj. 043 Infrastruktura na potrzeby czystego transportu miejskiego i jego promocja, 044 Inteligentne systemy transportowe oraz 090 Ścieżki rowerowe i piesze. Spośród nich największym zainteresowaniem beneficjentów cieszył się obszar wsparcia 043 Infrastruktura na potrzeby czystego transportu i jego promocja, który stanowił ponad 81% realizowanych projektów, opiewających na ponad 94% wszystkich wdrożonych przedsięwzięć na cele gospodarki niskoemisyjnej w zakresie transportu (zob. Kozera i in. 2024).
Największa liczba omawianych projektów w zakresie zielonego transportu publicznego została zrealizowana przez miasta zlokalizowane w województwie śląskim (blisko 16% projektów ogółem zrealizowanych przez miasta i jednostki im podległe w Polsce) oraz w miastach z województw zachodniopomorskiego (11%), mazowieckiego (9,8%) i małopolskiego (9,6%). Z kolei pod względem wartości zrealizowanych niskoemisyjnych inwestycji w transporcie publicznym plasowały się miasta z województw mazowieckiego (aż 31,2%) i śląskiego (12,6%). Wyniki dla województwa wielkopolskiego na tle kraju wskazują na średni poziom aktywności gmin miejskich w zakresie omawianych inwestycji. W województwie wielkopolskim zrealizowano 36 projektów przez gminy miejskie (8,6% ogólnej liczby) na kwotę 2 165,5 mln zł (7,0% ogólnej wartości zrealizowanych projektów). Odsetek projektów realizowanych przez miasta w województwie wielkopolskim wyniósł 34,6%, co jest wartością niższą od średniej krajowej, wynoszącej blisko 54%. Z kolei udział wartości omawianych projektów w ogólnej wartości realizowanych projektów w regionie wyniósł 79,8%, co również jest poniżej średniej krajowej wynoszącej 91,4%. Województwo wielkopolskie wypada jednak korzystniej w porównaniu z województwami lubelskim (10 projektów) i podlaskim (7 projektów), lecz gorzej od mazowieckiego (41 projektów) i śląskiego (66 projektów). Pod względem wartości uzyskanego dofinansowania z UE województwo wielkopolskie znajduje się w czołówce rankingu, choć pozostaje daleko za liderem – województwem mazowieckim (5 463,5 mln zł) (zob. Kozera i in. 2024)
Badane przedsięwzięcia realizują przede wszystkim największe ośrodki miejskie, czyli miasta na prawach powiatu, jak wynika z badań przeprowadzonych przez Kozerę i zespół(2024). Jest to ważne, gdyż w samych ośrodkach regionalnych żyje blisko 8 mln ludności (stanowiącej ponad 20% ludności kraju i 43% ludności zamieszkującej obszary miejskie). Stanowią one także główne centra działalności gospodarczej (Bank Danych Lokalnych, dostęp 03.02.2025). Wobec tego charakteryzują się wzmożonym ruchem komunikacyjnym, a udział sektora transportu w emisji zanieczyszczeń powietrza w miastach metropolitalnych wynosi blisko 40% (Rackiewicz i in., 2017). W unijnej perspektywie finansowej 2014-2020 w 13 regionach wszystkie miasta tego typu zrealizowały przynajmniej jeden projekt. Najmniejszą aktywność w tym zakresie odnotowano natomiast wśród miast na prawach powiatu z województwa łódzkiego (66,7%). Z kolei biorąc pod uwagę wyłącznie gminy miejskie (bez największych ośrodków miejskich) najwyższą aktywność w tym zakresie wykazywały miasta z województw opolskiego (100%) i świętokrzyskiego (100%). Najniższą aktywność inwestycyjną odnotowano natomiast w województwie podlaskim, w którym poza miastami na prawach powiatu żadne inne miasto nie pozyskało niskoemisyjnego projektu w zakresie rozwoju niskoemisyjnego transportu publicznego współfinansowanego ze środków UE. Badania przeprowadzone przez Kozerę i zespół (2022) dowodzą, że są one także liderami w zakresie realizacji ogółu inwestycji współfinansowanych ze środków europejskich w zakresie rozwoju gospodarki niskoemisyjnej.
Poznań, podobnie jak inne europejskie miasta stawiające na zieloną mobilność, intensywnie inwestuje w transport publiczny i elektromobilność. Takie działania wpisują się w cele unijnej strategii „Europejski Zielony Ład”, której założeniem jest osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 roku. W rezultacie Poznań, stolica województwa wielkopolskiego, odgrywa ważną rolę jako beneficjent funduszy unijnych na rozwój zrównoważonego transportu. W badanym okresie miasto zrealizowało 13 projektów o łącznej wartości 1,7 mld zł, co stanowiło 36% liczby i aż 77% wartości inwestycji realizowanych przez gminy miejskie w regionie. Dzięki temu Poznań uplasował się w grupie liderów zielonych inwestycji, ustępując jedynie Warszawie pod względem wartości projektów oraz Krakowowi pod względem wartości i liczby przedsięwzięć. Inwestycje te zostały współfinansowane ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Funduszu Spójności w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego oraz Programu Infrastruktura i Środowisko. Realizowane przedsięwzięcia obejmowały m.in. budowę parkingów Park&Ride, rozwój tras pieszo-rowerowych wzdłuż Warty, modernizację węzłów transportowych, elektryfikację autobusów oraz zakup nowoczesnych tramwajów. Pięć z tych projektów wdrażano w ramach Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych, co sprzyjało współpracy samorządów w aglomeracji poznańskiej i jej okolicach. Warto też wspomnieć o innych działaniach realizowanych przez miasto w omawianym zakresie. Zielone torowiska, które stanowią już znaczącą część infrastruktury tramwajowej Poznania, nie tylko poprawiają estetykę miasta, ale także przyczyniają się do retencji wody, zmniejszenia hałasu i obniżenia temperatury w gorące dni. Dzięki funduszom unijnym Poznań wdrożył także inteligentny system zarządzania ruchem (ITS), który optymalizuje działanie sygnalizacji świetlnej, redukując korki i poprawiając płynność transportu zbiorowego. Dzięki wieloletnim inwestycjom w rozwój zielonego transportu publicznego Poznań znajduje się w czołówce miast o najwyższej jakości komunikacji miejskiej, co potwierdzają krajowe rankingi. Konsekwentne działania na rzecz zrównoważonej mobilności sprawiły, że Poznań stał się liderem w promowaniu elektromobilności (Piznal, 2021). Wraz z Gdynią, Zabrzem i Zieloną Górą uplasował się na 5. miejscu w rankingu 50 elektromobilnych miast, a w kategorii ułatwień dla elektromobilności zajął pierwsze miejsce. Miasto przyjęło strategię rozwoju elektromobilności, plan lokalizacji stacji ładowania pojazdów elektrycznych oraz oferuje wsparcie w ich instalacji. Poznań konsekwentnie zwiększa wydatki na transport i łączność, co przekłada się na poprawę jakości komunikacji miejskiej, redukcję ruchu ulicznego, hałasu oraz zanieczyszczeń. Miasto wyróżnia się także dużą powierzchnią terenów zielonych, które zachowuje mimo rozwoju urbanistycznego. Jest także jednym z liderów w długości ścieżek rowerowych, zajmując 5. miejsce w tej kategorii, podobnie jak w przypadku rozwoju transportu elektrycznego. Z kolei w „Rankingu Polskich Miast Zrównoważonych Arcadis” Poznań zajmuje 5. miejsce pod względem zgodności z ideą zrównoważonego rozwoju. W kategorii społeczeństwa uplasował się na 3. pozycji, w gospodarce na 4., jednak w kwestii środowiska – dopiero na 36., co wskazuje na potrzebę dalszych inwestycji w ekologiczną infrastrukturę. Systematyczne inwestycje w zrównoważony transport publiczny pokazują, że Poznań skutecznie łączy ochronę środowiska z poprawą jakości życia mieszkańców oraz wzrostem konkurencyjności miasta. Mimo imponujących inwestycji Poznań wciąż ma przestrzeń do dalszej poprawy w zakresie ochrony środowiska, co potwierdza jego niska pozycja w tej kategorii w „Rankingu Polskich Miast Zrównoważonych Arcadis” (Borys i in. 2021). Kolejne lata mogą przynieść dalszą rozbudowę zielonych korytarzy transportowych, jeszcze większą elektryfikację floty komunikacji miejskiej oraz intensyfikację działań na rzecz ograniczenia emisji spalin. Współpraca z mieszkańcami i lokalnymi firmami w zakresie ekologicznych rozwiązań transportowych może dodatkowo przyspieszyć realizację celów klimatycznych miasta.
Autorzy: Aldona Standar, Agnieszka Kozera
Literatura
- Borys T., Kobiela K., Golinska M., Kutek K., Markowska M., Polus M., Muszer D., Zarzycki J., Cmielewski M. (2021): Ranking polskich miast zrównoważonych, Arcadis.
- Kozera A., Satoła Ł. Standar A., Dworakowska-Raj M. (2022): Regional diversity of low-carbon investment support from EU funds in the 2014-2020 financial perspective based on the example of Polish municipalities, Renewable and Sustainable Energy Reviews, Volume 168, October 2022, 112863, https://doi.org/10.1016/j.rser.2022.112863.
- Kozera A., Satoła Ł., Standar A. (2024): European Union co-funded investments in low-emission and green energy in urban public transport in Poland, Renewable and Sustainable Energy Reviews, vol. 200 (August 2024), art. no. 114530, DOI: 10.1016/j.rser.2024.114530.
- Ministerstwo Rozwoju i Inwestycji w Polsce, Lista projektów realizowanych z Funduszy Europejskich w Polsce w latach 2014-2020, https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/strony/o-funduszach/projekty/lista-projektow/lista-projektow-realizowanych-z-funduszy-europejskich-w-polsce-w-latach-2014-2020/, dostęp: 10.06.2024.
- Piznal J. (2021): Ranking elektromobilnych miast, Fundacja Promocji Pojazdów Elektrycznych, Polityka Insight, Warszawa.
- Rackiewicz I. (red.) (2017): Niskoemisyjność i efektywność energetyczna. Raport o stanie polskich miast. Instytut Rozwoju Miast, Kraków.
